થોડા આંતરિક મંથનો: સંખ્યા અને સમજણ વચ્ચે અટવાતું શિક્ષણ

ઘણીવાર આપણે શિક્ષણની ગુણવત્તાને આંકડાઓ સાથે જોડી દેતા હોઈએ છીએ. એક બહુ સામાન્ય ધારણા છે કે જો ક્લાસરૂમમાં વિદ્યાર્થીઓની સંખ્યા ઓછી હોય, તો શિક્ષક દરેક બાળક પર વધારે ધ્યાન આપી શકે અને પરિણામ સારું લાવી શકાય. મેં પણ લાંબો સમય એક એવા વાતાવરણમાં વિતાવ્યો છે જ્યાં એક-એક ક્લાસમાં ૬૦ થી વધુ વિદ્યાર્થીઓ હોય. એટલે જ્યારે પણ ઓછી સંખ્યા ધરાવતા ક્લાસરૂમનો વિચાર આવતો, ત્યારે એ બહુ આદર્શ લાગતો.

પણ સમય જતાં પાયાની વાસ્તવિકતા સામે આવી ત્યારે એક વાતની ખબર પડી —સમસ્યા ક્યારેય સંખ્યાની હતી જ નહીં, ખરી સમસ્યા તો બદલાયેલી માનસિકતા અને આપણી આખી શિક્ષણ વ્યવસ્થાના વલણની છે. કડવું સત્ય એ છે કે, જ્યાં ૬૦ બાળકો વચ્ચે કશું નહોતું થઈ શકતું, ત્યાં આજે સંખ્યા અડધી થઈ જવા છતાં પણ પરિસ્થિતિ એની એ જ છે.

આજે વિદ્યાર્થી ભલે કોઈ પણ માધ્યમનો હોય કે કોઈ પણ પૃષ્ઠભૂમિનો, એક સમાન આદત દરેક જગ્યાએ ઘર કરી ગઈ છે: 'રેડીમેડ' મેળવી લેવાની વૃત્તિ. બાળકોને પોતાની જાતે મહેનત કરીને, મગજ દોડાવીને કશું કરવું જ નથી. બજારમાં મળતી તૈયાર ગાઇડો, સોલ્યુશન્સ અને ટ્યુશન ક્લાસીસની 'ચમચીથી ખવડાવવાની' (Spoon-feeding) પદ્ધતિએ બાળકોની વિચારવાની શક્તિ જ જાણે કુંઠિત કરી દીધી છે.

ગણિત કે વિજ્ઞાન જેવા વિષયોમાં જ્યારે પણ કોઈ કન્સેપ્ટ કે લોજિકને બહુ ઊંડાણપૂર્વક, કોઈ પ્રવૃત્તિ કે એનિમેશન દ્વારા સમજાવવાનો પ્રયત્ન કરીએ, ત્યારે બાળકો મૂંઝાઈ જાય છે. તેમને એ સમજવામાં કોઈ રસ નથી હોતો કે આ વસ્તુ કેમ આવી. તેમનો આગ્રહ ફક્ત એટલો જ હોય છે કે, *"સાહેબ, આ લાંબી પ્રક્રિયા મૂકોને, ડાયરેક્ટ કઈ રીતે ગણવાનો એ શોર્ટકટ કહી દો!"* મગજને સહેજ પણ કષ્ટ આપ્યા વગર બસ જવાબ આવી જાય અને નોટબુકમાં સાચાની નિશાની મળી જાય, એટલું જ તેમનું લક્ષ્ય હોય છે. શિક્ષણ હવે જ્ઞાન મેળવવાની પ્રોસેસ નથી રહ્યું, માત્ર સ્કોરિંગ કરવાનું સાધન બની ગયું છે.

આ પડકાર ત્યારે બમણો થઈ જાય છે જ્યારે આપણે 'લર્નિંગ ગેપ' (Learning Gap) નો સામનો કરીએ છીએ. ઉપલા ધોરણોમાં આવી ગયેલા બાળકોને પણ જ્યારે પ્રાથમિક અંક ઓળખ કે સાદા વાંચન-લેખનમાં તકલીફ પડતી હોય, ત્યારે પાઠ્યપુસ્તકના સુંદર અને લોજિકલ દાખલાઓ તેમની સામે મૂકવા એ ક્યારેક વ્યર્થ મહેનત જેવું લાગે છે. જે બાળક પાયાની વસ્તુ જ નથી જાણતું, તેની સામે આખું પુસ્તક ખોલીને બેસી જવું એ ન્યાય નથી. આવા સમયે સમયસર અભ્યાસક્રમ પૂરો કરવાનું વહીવટી દબાણ અને બાળકની વાસ્તવિક સ્થિતિ વચ્ચે શિક્ષકે રોજ આંતરિક યુદ્ધ લડવું પડે છે.

પરંતુ, આ બધી સ્થિતિ માટે માત્ર બાળકોનો વાંક કાઢવો પણ વ્યાજબી નથી. કોઈ પણ શૈક્ષણિક વ્યવસ્થા ત્યારે જ ચાલે જ્યારે તેના ત્રણેય પાયા—શિક્ષક, વાલી અને સંસ્થાના વડા—એક જ દિશામાં વિચારતા હોય. આજે ઘણી જગ્યાએ વાલીઓની સદંતર ઉદાસીનતા જોવા મળે છે. બાળક શાળાએ નિયમિત આવે છે કે નહીં, ઘરે જઈને પુસ્તક અડે છે કે નહીં, તેની કોઈ દરકાર હોતી નથી. બધી જ જવાબદારી શાળા પર થોપી દેવાય છે. બીજી તરફ, વહીવટી અને ઓનલાઇન કામોનું ભારણ એટલું વધી ગયું છે કે વિષયના નિષ્ણાત શિક્ષકનો કિંમતી સમય ઘણીવાર ક્લાસરૂમની બહાર, કમ્પ્યુટર સ્ક્રીન સામે કાગળિયાં અને ડેટા એન્ટ્રી પૂરી કરવામાં જ નીકળી જાય છે. જ્યાં સુધી દરેક વ્યક્તિ પોતાની મૂળભૂત જવાબદારી નહીં સમજે અને જ્યાં સુધી વ્યવસ્થામાં આ સમજણનો અભાવ રહેશે, ત્યાં સુધી કોઈ પણ મોટો બદલાવ લાવી શકાશે નહીં.

તો પછી આ પરિસ્થિતિમાં રસ્તો શું?

કદાચ આખી સિસ્ટમને રાતોરાત બદલવી આપણા હાથમાં નથી, પણ આપણો અભિગમ બદલવો ચોક્કસ આપણા હાથમાં છે. હવે આખા ક્લાસને એકસાથે સુધારી દેવાના કે ૧૦૦% પરિણામના મોટા આદર્શો બાજુ પર મૂકીને, નાના પાયે શરૂઆત કરવી એ જ એકમાત્ર વ્યવહારુ રસ્તો છે. ભલે પ્રક્રિયા ધીમી હોય, પણ ચાલુ પિરિયડમાંથી થોડો સમય કાઢીને, રમત કે પ્રવૃત્તિ દ્વારા જો અઠવાડિયે માત્ર બે બાળકોનો પાયો પણ મજબૂત કરી શકાય, તો એ જ સૌથી મોટો વિજય છે.

કાગળ પર આખો સિલેબસ પૂરો કરવા કરતાં, બાળકના મગજમાં જેટલું ઉતરે એટલું પાકું ઉતરે એ જ સાચું શિક્ષણ છે. પરિસ્થિતિ ગમે તેવી કઠિન હોય, પણ બધી જ મર્યાદાઓ વચ્ચે રહીને કોઈ એક બાળકના મનમાં પણ જો ગણિત કે જ્ઞાનનો ડર દૂર કરી શકાય... તો એક શિક્ષક તરીકેનો આત્મસંતોષ મેળવવા માટે એટલું પૂરતું છે.